ՀԻՄԱ


ՄԱՐԴԸ ԵՎ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ


Ի՞նչ ա բանաստեղծությունը, ինչի՞ համար ա։ Էս հարցն իրականում երեւի պատասխան չունի, բայց էդ չեղած պատասխանի փնտրտուքը հետաքրքիր ա, կարելի ա դուրս գալ որոնման։

Արի իմ տուն,
արի իմ քաղաքում ապրենք,
իմ օդով ու անձրևով սնվենք:
Մի՛ կանչիր ինձ,
արի՛:
Ես ծառ եմ…

Շատ հավանական ա, էս տողերի միջի «դու»-ն կոնկրետ մարդ լինի։ Բայց արդյո՞ք դրանց բուն նպատակը էդ կոնկրետ մարդուն կոնկրետ բան ասելն ա։ Դժվար թե։ Ամեն դեպքում, էդ կոնկրետ մարդը, որը երեւի կա, գոյություն ունի, էս տողերը կարդալով քիչ հավանական ա որ «հասկանա ու գա», տողերի բուն ֆունկցիան էդ չի։ Բա ո՞րն ա։ Էլի եկանք սկզբին՝ ո՞րն ա բանաստեղծության ֆունկցիան, ինչո՞ւ ա մարդը գրում։ Որ արտահայտվի։ Մարդը միշտ ուզում ա արտահայտվել։ Ուզում ա իրա զգացածը դնի բառերի մեջ։ Ուզում ա իրան լսեն։ Բայց երբ որ լսողը մեկն ա, կամ երկուսն են, կամ N որոշակի թվով կոնկրետ մարդիկ են, էդ լրիվ ուրիշ վիճակ ա, իսկ բանաստեղծություն գրելիս՝ լրիվ ուրիշ վիճակ։ Բանաստեղծություն գրելիս քեզ լսողը բոլոր էն մարդիկ են (էդ թվում նրանք, որոնց դու չգիտես, որոնք քեզանից մղոններով հեռու են կամ նույնիսկ դեռ չեն էլ ծնվել), ովքեր կարող են բառերի տակինը հասկանալ։ Բառերի տակինը, որովհետեւ բանաստեղծությունը միշտ բառերի տակ ա, կամ ավելի ճիշտ՝ բառերի արանքում։

Ձմեռը միշտ հանկարծակի է գալիս՝
նոյեմբերից հետո։
Երբ ծառերը դեռ պատրաստ չեն ցրտին,
եւ անձրեւն իր վերջին դեռ չի հավատում…

Ձմեռը միշտ գալիս է հանկարծակի,
աշնանից հետո՝ ուղիղ դեկտեմբերին։
Մենք բոլորս էլ քաջ գիտենք, որ ձմեռը հենց նոյեմբերից հետո ա գալիս՝ դեկտեմբերին, այսինքն ըստ օրացույցի՝ դրա մեջ բնավ անակնկալ ու հանկարծակի բան չկա։ Բայց էս բանաստեղծությունը չէ՞ որ ձմեռվա մասին չի, մարդու մասին ա, մարդկային սրտի մասին, որը միշտ երջանկության ա սպասում ու որի համար ցավը, կորուստը, ավարտը (ձմեռը) միշտ անակնկալ ա գալիս, միշտ վրա ա հասնում դաշույնի նման։ Ցավի մասին կարելի ա գրել՝ էդ բառն ու դրա բոլոր հոմանիշները տեքստի մեջ իրար կողքի շարելով։ Բայց կարելի ա գրել նաեւ սենց՝ առանց ցավ բառն ընդհանրապես գործածելու, ուղղակի խոսելով ծառերի, ձմեռվա ու անձրեւի մասին։ Ընդ որում տեքստը ոչ կանոնական չափ ունի, ոչ հանգ ունի, ոչ զարմանալի ածականներ ունի, ոչ էլ բանաստեղծականության ուրիշ արտաքին ատրիբուտներ։ Ուղղակի ասում ա՝ «Ձմեռը միշտ գալիս է հանկարծակի, / աշնանից հետո՝ ուղիղ դեկտեմբերին», եւ դու գիտես որ դեկտեմբերին եկող ձմեռվա մեջ հանկարծակի բան չկա, բայց դու հասկանում ես որ սխալ չեն էդ տողերը, այլ բանաստեղծություն են։ Հենց նրանով են բանաստեղծություն, որ ձմեռվա մասին են բայց էնքան էլ ձմեռվա մասին չեն, կորուստի եւ ավարտի մասին են՝ սիրո ավարտի, երազանքի ավարտի, հույսի ավարտի… Ու քանի որ էս աշխարհում շատ քիչ մարդ կա, որ կյանքում էդ (եւ ուրիշ) ավարտներից գոնե մեկը ապրած չլինի, ուրեմն էդ բանաստեղծությունը սկզբունքորեն բոլոր մարդկանց համար ա, իսկ գործնականում՝ նրանց համար ովքեր բանաստեղծություն կարդալ գիտեն, տողերի արանքը տեսնել գիտեն, որոնք չեն ասի օրինակ՝ «բա ձմեռը հենց դեկտեմբերին պետք ա գար, դրա ի՞նչն ա հանկարծակի»։

Օրեր առաջ, հունվարի 9-ին, Զարուհի Բաթոյանի «Անմոռուկ» գրքի շնորհանդեսն էր Լոֆթ ակումբում։ Բերածս բանաստեղծությունները էդ գրքից են։ Բանաստեղծի առաջին գիրքն ա «Անմոռուկը»։ Առաջին գրքերը շատ տարբեր են լինում։ Կան որ՝ հենց սկզբից կանխորոշում են բանաստեղծի հետագա ընթացքը, կան որ՝ ընդամենը նախաշեմ են ընթացքի համար, որը լրիվ ուրիշ ուղղությամբ ա հետո գնում։ Միանշանակ չեմ պնդի, բայց «Անմոռուկը» կարծես ավելի նման ա առաջին դեպքին՝ դրանում զգացվում ա արդեն ձեւավորված ձեռագիր եւ վարպետություն։

Հեշտ է կյանքը,
երբ շորերդ խնամքով դարսված են
կախիչներին,
եւ գեղեցիկ է,
ինչպես Primavera-ն իսպանական երգում։
Անշարժ վարագույրի ու
անտարբեր երկնքի պես հեշտ է կյանքը,
երբ երգեր ու կախիչներ կան…
Երեւի Զարուհու ձեռագրի ամենաընդգծվող առանձնահատկությունը էս ա՝ ամենածանր բաների մասին թեթեւ շտրիխներով գրելը։ Երբ որ սիրտդ պայթում ա, ու չես ասում՝ «սիրտս պայթում ա», ասում ես՝ «հեշտ է կյանքը», իսկ «անտարբեր երկինքը» կարմիր հաստ գծի նման անցնում ա գծածդ պատկերի միջով, «հեշտի» միջով, եւ բանաստեղծությունը դարձնում պայթուցիկ.

..անտարբեր երկնքի պես հեշտ է կյանքը

---
Էս տեքստը նախ հրապարակվել ա իմ բլոգում՝ Մարդը եւ բանաստեղծությունը