Սիրելի Վարդան, ուշադիր կարդացի արձագանքդ՝ «Ովքեր արեցին հեղափոխությունը» քո գրքի մասին իմ խոհերին: Դու պատասխանդ ձևակերպել ես որպես պարզաբանում, ոչ թե բանավեճ, քանի որ կարծում ես թե ես «թերըմբռնել եմ»՝ կիսատ կամ սխալ եմ հասկացել գրքումդ շարադրվածը։ Բայց ես քո պարզաբանումը կարդալուց հետո էլ կպնդեմ, որ համաձայն չեմ նախ քո գրքում, հիմա արդեն՝ պարզաբանման մեջ շարադրված հիմնական միտք-առաջարկին՝ Հայաստանի զարգացման հիմքում դնել «ընտանեկան բարօրության իդեալի» հանրայնացումը։

Ինչո՞ւ ես կարծում, թե սխալ եմ հասկացել գիրքդ։ Ասում ես՝ դու ներկայացրել ես «հեղափոխության սուբյեկտների մշակութային տիպաբանություն», իսկ ես դա սխալմամբ հասկացել եմ որպես «հասարակական-քաղաքական վերլուծություն» և փոխանակ սուբյեկտների ու տիպերի մասին խոսեմ, խոսում եմ խմբերի և շերտերի մասին։ Վարդան, բայց նայի թե դու ոնց ես նկարագրում քո երեք մշակութային տիպ-սուբյեկտների հանդես գալը հեղափոխության ընթացքում։ Նախ քայլարշավն ես նկարագրում, որը արեցին «գաղափարականները կամ քաղաքական ուխտի վկաները»։ Հետո ասում ես, թե «հեղափոխությունը թափ հավաքեց, երբ սկսեց աջակցություն գտնել ավելի ու ավելի մեծ թվով երիտասարդների և հատկապես դեռահասների մոտ» և նկարագրում ես «ապագաղափարականների կամ հաճոյասեր դեռահասների» գործողությունները։ Իսկ էլ ավելի հետո հիշատակում ես Սերժ Սարգսյանի «ճակատագրական սխալը»՝ մարտի մեկով սպառնալը, որը, ասում ես, ընկալելով որպես «երեխասպանության իրական սպառնալիք», «ժողովրդական լայն զանգվածները ուղղակի հեղեղեցին Երևանի փողոցները» և այսպիսով հեղափոխության մասնակից դարձավ «հեթանոս ժողովուրդը»։ Ի՞նչ ես կարծում, եթե դու հեղափոխության սուբյեկտներին ներկայացնում ես էս ձևով՝ հեղափոխության մեջ մտնելու հստակ ժամանակային հաջորդականությամբ և խաղացած դերերով, արդյոք դա ինձ հիմք չի՞ տալիս նրանց անվանելու «խմբեր»։ Իմ կարծիքով՝ տալիս ա։

Քո պարզաբանումը չփոխեց իմ կարծիքը՝ ոչ, ես չեմ սխալվել, «Ովքեր արեցին հեղափոխությունը» գիրքն ընկալելով որպես քաղաքական բովանդակություն կրող տեքստ։ Չէ՞ որ քո գրքում, Վարդան, դու ոչ միայն «փիլիսոփայական վերհանում» ես անում, այլև հստակորեն քաղաքական ուղերձ ես հղում։ Կարծելով, թե ես ուղերձը ճիշտ չեմ հասկացել, դու քո արձագանքում վերաշարադրում ես գրքում ասածդ, գրելով․ «հեղափոխությամբ իշխանության եկած ժողովրդական քաղաքական ուժի խնդիրը ընտանեկան բարօրության իդեալի հասարակական դառնալը որպես քաղաքական հիմք ընդունելն է ու ժամանակակից ժողովրդավարական քաղաքականությունների միջոցով զարգացնելը՝ հանելով նահապետական օջախի «սիրտը»՝ բռնության կարգը և պայմաններ ստեղծելով այդ «սրտի» նպատակի՝ ընտանեկան բարօրության հանրային ծավալման համար»: Ինքս իմ նկատմամբ արդար լինելու համար նկատեմ, որ գրքում նահապետական օջախի «սիրտը հանելու»՝ բռնության կարգը վերացնելու մասին խոսք չկար։ Բայց դա տվյալ դեպքում քիչ բան ա փոխում, քանի որ անգամ էս՝ վերամշակված տարբերակի դեպքում, ես դարձյալ դեմ եմ «ընտանեկան բարօրության հանրային ծավալումը» որպես Հայաստանի զարգացման հիմք տեսնելուն։ Շուտով կբացատրեմ, թե ինչու։

Բայց նախ խոստովանեմ, Վարդան, որ ես իսկապես սխալ էի արել՝ գրքիդ հավելվածից անդրադառնալով միայն Նալբանդյանի և Լեոյի տեքստերին, բաց թողնելով մնացած երկուսը։ Պատճառը մեկն էր ընդամենը՝ որ խոսքս շատ չերկարի, բայց տեսա որ արդյունքում դու էն տպավորությունն ես ստացել, թե Լեոյի տեքստն ինձ «սարսուռի մեջ ա գցել» ու ես մնացածը չեմ նկատել։ Նկատել եմ, իհարկե։ Հավելվածի երրորդ մասում քաղվածքներ են Աշոտ Հովհաննիսյանի «Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության» աշխատությունից, որտեղ հեղինակը դիտարկում ա թոնդրակյան շարժման սերտ կապը գյուղացիական շարժումների հետ, նաև վերհանում «հայ ժողովրդախավերի ազատագրական մտորումները»՝ «Սասնա ծռեր» էպոսում։ Դե իսկ հավելվածի վերջին տեքստը խիստ հետաքրքրաշարժ հեքիաթն ա՝ դրախտը ոչ թե երկնքում, այլ երկրի վրա տեսնել ցանկացող Սլիկ երեցի մասին։ Հետաքրքրաշարժ ա նաև դրա կապը՝ պավլիկյան շարժման հետ, որի արտացոլումն ա հավանաբար էն, որ Սլիկ երեցը դագանակով ա հարաբերվում քրիստոնեական կանոնի համարյա բոլոր հեղինակությունների հետ։ Ոնց որ դու ես գրել․ «Հեքիաթը տոգորված է անդրաշխարհիկ երջանկության գաղափարի հենդեպ խոր հակակրանքով։ Երջանկությունն ու բարօրությունն ապրվո՛ղ կյանքում են և անհատակա՛ն լինելու փոխարեն՝ ընտանեկան» /ընդգծումը իմն ա-Մ․Պ․/։

Նայի ինչ ա ստացվում, Վարդան։ Քո հավելվածի չորս մասերից միայն առաջինում, միայն Նալբանդյանն ա խոսում մարդու իրավունքի, անհատի իրավունքի մասին։ Լեոն հեգնում ա «լուսավորություն, քաղաքակրթություն, վերանորոգություն» «գեղեցիկ բառերի վրա» «գժվածներին», ըստ էության, առաջիններից մեկը հենց Նալբանդյանին, և առաջարկում հենվել «հայ նախնական ընտանիքի» արժեքների վրա։ «Սլիկ երեցում», ոնց որ դու ես նկատել, դարձյալ երջանկությունը անհատական չի, ընտանեկան ա։ Դա քեզ չի անհանգստացնում, քանի որ դու ընտանեկանը հանգեցնում ես հանրայինին և դրանով իսկ՝ դրա մեջ դրականն ես տեսնում։ Ու հենց էստեղ էլ թաղված ա շան գլուխը։ Հանրայինը բխեցնել ընտանեկանի՞ց, այսինքն թե՝ հասարակության մոդելը, ուրեմն ի վերջո նաև՝ երկրի, ազգի մոդելը կառուցել ընտանեկան մոդելի նմանողությա՞մբ—ես սրա մեջ վտանգներ եմ տեսնում։ 

Ընտանիքը ծնողներն են ու երեխաները (կարող ենք նաև գումարել տատ ու պապին, որոնք էլ իրանց հերթին ծնողների ծնողներն են): Հասարակությունը եթե կառուցենք էս տրամաբանությամբ՝ պապա մամա և երեխաներ, շատ վտանգավոր բան դուրս կգա։ էս տրամաբանության մեջ մտածելիս պարզ չի՞ որ ի վերջո պապան պետության գլուխը դուրս կգա, իսկ քաղաքացիների տեղ կունենանք նրա խնամքին հանձնված մանուկներ։ Կարծում եմ կհամաձայնես, որ լավ տարբերակ չի սա։

Մեկ ուրիշ վտանգ էլ կա։ Ընտանիքում բոլորը մերոնք են։ Միավորված են ընդհանուր շահով։ Այնինչ հասարակության մեջ միշտ կան տարբեր շահեր ունեցող շերտեր, առանց դրա հնարավոր չի, հենց էդ շահերի բախումից ծնվող դինամիկան ա պայմանավորում հասարակության զարգացումը։ Ու եթե հանրային գիտակցությունը ընտանեկան մոդելի հիմքով ձևավորված լինի, ուրիշ՝ ինձանից տարբեր շահ, ինձանից տարբեր ապրելակերպ, ինձանից տարբեր հայացքներ ունեցողին ես կդիտեմ իբրև օտար, ոչ մերոնքական, թշնամի, լրտես, «սորոսական», «թուրք»։ Ծանոթ ֆենոմեն ա չէ՞։ Կարծեմ կհամաձայնես, որ էս ֆենոմենը պետք չի ուժեղացնել Հայաստանում, հակառակը՝ հաղթահարել ա պետք։

Ընդունում եմ, իմ նախորդ տեքստում ես անհաջող ձևակերպում էի արել, ընտանիքի գերարժևորումը անվանելով Հայաստանի թերարդիական կացությունը պայմանավորող արժեք։ Այո, ուղղեմ խոսքս՝ ընտանիքի գերարժևորումը ավելի շուտ մեր հասարակության կիսատ արդիականացածության դրսևորումներից ա, քան թե էդ կիսատությունը պայմանավորող գործոն։ Բայց էս ճշտումը անելուց հետո էլ պետք ա պնդեմ, որ չի կարելի դա՝ մեզանում ընտանիքի գերարժևորումը, դիտարկել որպես հետհեղափոխական Հայաստանի զարգացման հիմք, ոնց որ դու ես անում։ Վերևում ասեցի՝ ինչու ա դա վտանգավոր։ 

Հիմա գամ «ընտանեկան բարօրության իդեալին»։ Դու գրում ես․ «Սոցիալական խոր անարդարության պայմաններում 2018 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսների հեղափոխությունը գրքույկում նկարագրված ուժերի նպաստավոր համակցության արդյունքում ժողովրդականություն ստացավ և հաղթեց, քանի որ բորբոքվեցին հանուն երեխաների ու նրանց բարօրության ապրելու հարազատական զգացմունքները»։ Դու պնդում ես, թե ընտանեկան բարօրության իդեալը հեղափոխության ժամանակ փոխեց բնույթը, դարձավ հանրային։ Երբ մարտի մեկը կրկնելու Սերժի սպառնալիքից հետո, դրա մեջ տեսնելով «երեխասպանության իրական սպառնալիք», ժողովուրդը զանգվածաբար դուրս եկավ փողոց, «նահապետական «օջախի» բուն նպատակը՝ հանուն ընտանեկան բարօրության կյանքը դարձավ հասարակական բարօրության հարց»: Եվ որպես ասածիդ օրինակ, բերում ես հեղափոխությանը մասնակցած, անթիվ լուսանկարների և տեսանյութերի շնորհիվ հայտնի դարձած Լեյլա տատիկի խոսքերը․ «Գնացել եմ ցույցի, որ խաղաղություն լինի, հաղթանակ ունենանք, որ լավ ըլնի, աշխատենք, ապրենք, մեր երեխեքին պահենք, բոլոր երեխեքը լավ ապրեն, իմ թոռներս, իմ ծոռներս, դո՛ւք: Ես արդեն էսօր կա՛մ, վաղը՝ չկամ: Ուզում եմ, որ իմ աչքը տեսնի»։ 

Ես համաձայն չեմ, Վարդան, թե էս խոսքերը՝ «աշխատենք, ապրենք, մեր երեխեքին պահենք, բոլոր երեխեքը լավ ապրեն», կամ գրքումդ հիշատակված մեկ ուրիշ անձի՝ բեռնատարի վարորդի խոսքերը՝ «Ուզում ենք մեր էրեխե՛քը լավ ապրեն․․․․Ես ուզում եմ իմ էրեխե՛քը լավ ապրեն․․․․ », էն հիմքն են, որի վրա հենվելով՝ հնարավոր կլինի կառուցել նոր Հայաստան։ Լեյլա տատիկի մեջ հեղափոխականություն իսկապես կա, բայց դու սխալ տեղ ես դրել շեշտը։ Հեղափոխականությունը ոչ թե իրա հարցազրույցում էր, այլ գործողությունների մեջ, երբ որ միշտ, ընդ որում մենակ, գալիս էր ցույցերին։ Կհամաձայնես որ ընտանեկան ավանդույթի մեջ էնքան էլ չի մտնում տատիկի՝ մենակ ցույցի գնալը։

Վարդան, երբ զուգահեռներ ես տանում դրախտը երկրի վրա փնտրող Սլիկ երեցի, Աշոտ Հովհաննիսյանի հիշատակած ժողովրդական շարժումների և Լեյլա տատիկի խոսքերի միջև, հիշիր որ գործ ունենք լրիվ տարբեր դարաշրջանների հետ։ Եթե առաջին երկուսի դեպքում ֆեոդալիզմ էր և սոցիալական անհավասարությունը դասային հիմքեր ուներ դեռ, ապա էսօր Հայաստանում դասային տարբերություններ չկան, ընդ որում դրանք չկան շատ վաղուց, Հայաստանում սոցիալական անհավասարությունը լրիվ ուրիշ հիմքերի վրա ա կանգնած։ Մեր օլիգարխները չեն ծնվել որպես ֆեոդալ, ոչ էլ հարուստի որդիներ են։ Մեր օլիգարխները, չզարմանաս, իրականում հենց քո նշած ընտանեկան բարօրության առաջամարտիկներն են։ Երբ Սովետը քանդվեց և կոմունիստական վաղուց արդեն ուժը կորցրած գաղափարախոսությունը շատ արագ փոխարինվեց տուն պահելու դաժան մրցավազքով, համապատասխան ընդունակությունների և մի քիչ էլ դեպքերի բերման շնորհիվ էդ մրցավազքում հաղթողներն էլ հենց դարձան հարուստներ և կառուցեցին դղյակներ։ Դղյակն էլ ա տուն, դղյակն էլ ա օջախ։ Բայց էսօրվա դղյակը դասային արտոնություն չի տալիս։ Եվ չնայած Ծառուկյանին մեր հասարակության մի որոշակի շերտ անվանում էր և մինչև էսօր էլ երևի անվանում ա «թագավոր», բայց անգամ էդ ասողները Ծառուկյանի «թագը» չեն ընկալում որպես իշխանության՝ աստծուց ուղարկված հավերժական նշան, ոնց որ իսկական թագավորների և ֆեոդալների ժամանակներում էր լինում, վստահ եմ՝ էդ ասողներից շատերը մտքում պահած ունեն, որ հանգամանքների համապատասխան դասավորության դեպքում, եթե բախտը ժպտա, Ծառուկյանի նման, կամ Ծառուկյանի փոխարեն, իրանք կարող են դառնալ «թագավոր»։ Դրա համար էլ Հայաստանում ցույցերը սովորաբար մարդաշատ են․ հենց որ մարդիկ հանգամանքների էդ բարենպաստ դասավորությունը, իրանց կարծիքով, նկատում են, հենց որ ռեալ հնարավորություն են տեսնում, որ իշխանությունը կարող ա փոխվի, շատ արագ դուրս են գալիս փողոց և միանում են բողոքի շարժումներն սկսողներին։

Իսկ բողոքի շարժումներ սկսողները սովորաբար ուրիշ մարդիկ են լինում, քո նշած՝ գաղափարականները։ Ու հաղթանակի դեպքում հենց նրանք էլ մեծ մասամբ գալիս են իշխանության, ինչը եղավ նաև անցած տարվա հեղափոխության ժամանակ։ Անընդունելին էն ա, որ դու առաջարկում ես՝ իշխանության եկած գաղափարականները, Հայաստանի զարգացման քաղաքականությունը մշակելիս, հենվեն «ընտանեկան բարօրության իդեալի» վրա, պնդելով, թե էդ իդեալը հեղափոխության ընթացքում հանրային բնույթ ա ստացել։ Վերևում արդեն բացատրեցի, թե ընտանեկան բարօրության իդեալը պետական քաղաքականության հիմքում դնելը ինչ վտանգներով ա հղի։ Դա ոչ թե կապահովի, այլ ճիշտ հակառակը՝ կարգելակի մեր երկրի զարգացումը, Հայաստանը խրելով գավառականության ճահճի մեջ։

Հասարակությունն ու պետությունը պետք չի կառուցել որպես ընտանիք, հասարակությունն ու պետությունը ավելի բարդ կառույցներ են քան ընտանիքը, բարդը չի կարելի կառուցել պարզի մոդելով։ Բայց էդ երեքն էլ՝ ընտանիքը, հասարակությունը, պետությունը, ի վերջո ամենակարևորը չեն, ամենակարևորը մարդն ա, անհատը, մնացած ամեն ինչը մարդու համար են։ Եվ բարօրությունն էլ ամենակարևորը չի, բարօրությունը միջոց ա ընդամենը, անհրաժեշտ միջոց, բայց ընդամենը միջոց՝ որ մարդը ազատ ու երջանիկ լինի։ 

Լեոյի մասին իմ գրածին անդրադառնալիս դու միայն բռնությանը վերաբերող մեջբերումներին ես ուշադրություն դարձրել, Վարդան, բայց իմ տեքստում սենց մի հատված էլ կար․ «Լեոյի նկարագրած «նախնական ընտանիքը» մի տեղ ա, որտեղ մարդը ապրում ա կարիքի դեմ մշտական պայքարում, վերջ չունեցող ծանր ֆիզիկական աշխատանքի մեջ խրված, որպես առաջնորդ ունենալով մեկ գերագույն նպատակ՝ որ ընտանիքը կուշտ լինի»։ Կարիքը սարսափելի բան ա։ Ու կարիքը պարտադիր չի որ մենակ աղքատությունից գա։ Ժամանակակից աշխարհում կարիքի մեկ ուրիշ տեսակ էլ կա, երբ մարդը աղքատ չի, բնավ աղքատ չի, բայց ավելի ու ավելի լավ ապրելու անվերջ մրցավազքի մեջ ա խրված։ Այսինքն դարձյալ՝ ազատ չի, կարիքի մեջ ա։ Դժվար ա ասել ո՛ր կարիքն ա ավելի սարսափելի՝ աղքատությունի՞ց եկող կարիքը, թե հարստությունը որպես նպատակ ընդունելուց, հարստության մրցավազքից եկող կարիքը։ Երկուսն էլ սարսափելի են։ Ուրեմն բարօրությունը պետք չի վերցնել որպես իդեալ՝ ո՛չ ընտանեկան բարօրությունը, ո՛չ էլ բարօրությունն ընդհանրապես։ Բարօրությունն անհրաժեշտ ա, բայց ոչ որպես իդեալ, ոչ որպես նպատակ, այլ ընդամենը որպես միջոց, անհրաժեշտ միջոց, որպեսզի մարդը ազատ լինի կարիքից։ Ազատ լինի ու երջանիկ։

Ահա թե ինչու ես համաձայն չեմ, որ նոր Հայաստանի կառուցման հիմքում դրվի «ընտանեկան բարօրության իդեալը»։ Կամ դրա հանրայնացված տարբերակը։ Ես դեմ եմ բարօրությունը որպես իդեալ ունենալուն։ Ես կուզենայի նոր Հայաստանը կառուցվեր ազատության հիմքի վրա, ազատությունը որպես իդեալ ունենալով։ Մարդու ազատությունը։ Անհատի ազատությունը։ Որպես մարդկային երջանկության ամենաամուր հիմք։

Հ․Գ․ -Արդեն գրքումդ էի նկատել, Վարդան, փոքրիկ մի վրիպում և սկզբում մտադիր չէի անդրադառնալ դրան, բայց քանի որ արձագանք-տեքստիդ մեջ մի անգամ էլ կրկնեցիր, ուզում եմ ճշտում անել։ Դու գրում ես․ «ներկայիս․․․․ Հայաստանում հասարակական, նույնիսկ ոչ ծայրահեղ պաշտոնական հարաբերություններից անհետ կորել են խորհրդային շրջանի «պարոն», «տիկին» կամ «օրիորդ» դիմելաձևերը․ սրանց փոխարինել են «քույրը» («քուրիկ», «քուրո») և «եղբայրը» («ախպեր», «ապեր»), «հորեղբայրը» («հոպար») և «հորաքույրը» («հորքուր»), «տատն» ու «պապը»: Հասարակական կյանքը, ուստի, մշակույթի մակարդակում, ներընտանեկան կյանք է» (էջ 34)»։ Քանի որ ես սովետական ժամանակներում ապրել եմ, կարող եմ վկայել՝ պարոն դիմելաձևը սովետական Հայաստանում չէր գործածվում, համարվում էր բուրժուական դիմելաձև և վաղուցվանից արգելված էր, տիկինն ու օրիորդն էլ գործածական չէին, դրանց կարելի էր հանդիպել միայն գեղարվեստական գրքերում։ Մենք դպրոցում մեր ուսուցիչներին, կին լինեին թե տղամարդ, ասում էինք՝ ընկեր էսինչյան։ Պարոն, տիկին, օրիորդ դիմելաձևերը հայերենում պաշտոնապես վերականգնվեցին Հայաստանի անկախացումից հետո։ Քուրիկ/քորո-ն ու ախպեր/ապեր-ը խոսակցականում սովետական ժամանակ էլ կային, իսկ մորքուր/ծյոծա ու քեռի/ձյաձա շատ տարածված ձևերը ռուսերենից էին եկել՝ որպես համասովետական խոսակցականի տարրեր։


Վարդան Ազատյանի գրքի մասին իմ խոհերը կարող եք կարդալ ստեղ«Ովքեր կշարունակեն հեղափոխությունը»

Վարդանի արձագանքը իմ խոհերին կարող եք կարդալ ստեղ՝ «Մեր կյանքին» հանդիման․ Մարինե Պետրոսյանի մի անդրադարձի առիթով

Տես նաև՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՍԱՐ ՉԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ՕՋԱԽ ՉԻ, ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ Ա