Վարդան Ազատյանը գիրք ա գրել հայկական հեղափոխության մասին և 2018-ին Հայաստանում կատարվածը դրել ա մեր պատմության վերջին հարյուրամյակների համատեքստի մեջ։ Մտածելու հսկա նյութ ա տալիս։ Եվ մեծ խնդիր ա մատնանշում։

Գրքի վերնագիրն ա՝ «Ովքեր արեցին հեղափոխությունը»։ 2018-ի հեղափոխությունն անողներին Ազատյանը բաժանում ա երեք խմբի։ Էդ երեք խմբերն են, մեջբերեմ համապատասխան գլուխների վերնագրերը՝ «Գաղափարականները կամ քաղաքական ուխտի վկաները», «Ապագաղափարականները կամ հաճոյասեր դեռահասները», «Արյան ուժը» կամ հեթանոս ժողովուրդը»։ Ազատյանը Նիկոլի նախաձեռնած քայլարշավը բնութագրում ա որպես «քրիստոնեական ուխտագնացության քաղաքական օրինակ»։ Ո՞րն ա կապը քրիստոնության հետ։ Մեջբերեմ՝ «Քրիստոնեությունը իբրև մշակույթ, այսպիսով, հուսալքության դարման ու զրկյալի փրկության գործնական երաշխիք է առաջարկում, և սրանում է քրիստոնեության հեղափոխական-ժողովրդավարական բովանդակությունը»։ Սա առաջին խումբն էր՝ գաղափարականները։ Երկրորդը դեռահասներն են։ Նրանց համար հեղափոխությունը զվարթ գործողություն ա, սեփական անվախությունը, հնարամտությունը փորձարկելու հնարավորություն՝ փողոցներ փակելու, ոստիկանից չվախենալու, ռիսկային արարքներ գործելու միջոցով։ Հեղափոխությամբ հերոսացող դեռահասների էս ֆենոմենը ինքնին նոր բան չէր, մենակ հայկական հեղափոխությանը հատուկ բան չէր, բայց մեր իրականության մեջ, նկատում ա Ազատյանը, որոշիչ դեր ունեցավ՝ պայմանավորված մեզանում ընտանեկան կապերի գերարժևորմամբ․ «Էս էրեխեքի հեղափոխությունն ա», «էրեխեքը դուրս են եկել փողոց՝ պայքարի»․ ամեն կողմից հնարավոր էր լսել հեղափոխության օրերին»։ Ու երբ Սերժ Սարգսյանը անխելքությունն ունեցավ փողոց դուրս եկածներին սպառնալ մարտի մեկով, սա, գրում ա Ազատյանը, ընկալվեց որպես «երեխասպանության իրական սպառնալիք», «բորբոքելով արյունակցական կապերի ուժն ու հրահրելով ժողովրդական ելույթ»։ Հրապարակ դուրս եկավ ժողովուրդը և «հաղթանակը հանուն «միսուարյան» և «հողուջրի», հաղթելու վճռականությունն ու պատիվը, հաղթանակի տո՛նը դարձան հեղափոխության ժողովրդական առանձնահատկությունները՝ վերածելով հեղափոխությունը հեթանոսական մի տոնախմբության»։

Գրքի ամենակարևոր գլուխը վերջին, չորրորդ գլուխն ա՝ «Բարձր լարումը կամ մշակույթ և արդիականացում»։ Էստեղ հենց մատնանշված ա վերևում նշածս մեծ խնդիրը։ Էն հանգամանքը, որ ընտանիքը Հայաստանում գերարժևորված ա, 2018-ին աշխատեց հեղափոխության օգտին՝ դրան տվեց խաղաղ, ոնց որ Ազատյանն ա բնորոշում՝ «ներընտանեկան» բնույթ։ Բայց նույն հանգամանքը էսօր առաջացնում ա խնդիր, լուրջ խնդիր, կամ ոնց որ Ազատյանն ա ձևակերպում՝ բարձր լարում։ Մեջբերեմ․ «Ուրեմն, խնդիրների խնդիրն այն է, թե պետական քաղաքականությունների տեսակետից ինչպես վարվել բարքի և պետության, օջախի և օրենքի, կենցաղի և ծրագրային քաղաքականությունների միջև դարեր տևած և վերջին քսան տարում նորովի շիկացած բարձր լարման հետ։ Եթե այս լարումը հեղափոխության պարագայում լուսավոր կողմով շրջվեց դեպի հեղափոխականները․․․․, ապա պետական գործչի կարգավիճակում գտնվող հեղափոխականին կարող է ցույց տալ իր մութ կողմը (քանի որ պետությունը, ի տարբերություն ընտանիքի, ի վերջո մարդկանց կյանքում՝ այն էլ լավագույն դեպքում, մնում է հեռավոր և ոչ մերձավոր «բարեկամ»)»։

Խնդիրը, այսպիսով, Հայաստանի հանրության, Ազատյանի բառով ասած՝ «թերարդիական», ոչ լրիվ արդիականացած վիճակն ա, որը 2018-ին աշխատեց հեղափոխության օգտին, բայց էսօր կարող ա աշխատել դրա դեմ։ Ազատյանը ասում ա, թե էս խնդիրը՝ էս լարումը, լուծել հնարավոր չի, հնարավոր ա միայն մեղմել, և շարունակում ա, մեջբերում եմ․ «Այս մեղմումը երկարատև, համալիր և հակասություններով լի գործընթաց է, որը բայցևայնպես կտապալվի, եթե չպահպանվի գլխավոր նախապայմանը․ պետությունն ամեն ինչ պետք է անի, որ իր քաղաքականություններով իր իսկ դեմ չհանի պետությունից և պետական կառույցներից առանց այդ էլ օտարված ժողովրդին։ Որպեսզի նման զարգացման հնարավորությունը մեղմվի, ժողովուրդը պետական քաղաքականություններում պետք է կարողանա ճանաչել իր կենսաձևին ու պատկերացումներին բնորոշ արժեքներ»։

Չեմ կարող չասել, որ գրքի էս ամփոփոփիչ, դրանով իսկ՝ կենտրոնական դարձող դատողությունը ինձ թվում ա խիստ տարակուսելի։ Տարակուսանքս գուցե շատ մեծ չլիներ, եթե գրքի հավելվածում հեղինակը չդներ Լեոյի «Մեր կյանքից» հոդվածը։ Չորս տեքստից կազմված հավելվածը, ոնց որ ինքը՝ Ազատյանը նկատեց Նալբանդյանի արձանի կողքին կայացած շատ հետաքրքիր շնորհանդեսի ժամանակ, գրքի խիստ կարևոր, առանցքային մի մասն ա, և գրքի թեզերը մի խոշոր մասով հենց հավելվածում դրված տեքստերի վրա են հենվում։ Առաջինը տեքստը Միքայել Նալբանդյանի նամակն ա, հրապարակված 1860 թվին, Պոլսի «Մեղու» պարբերականում, Պողոս վարդապետի հետ կապված սկանդալի առնչությամբ։ Վանեցիները վարդապետին մեղադրում էին կանանց նկատմամբ բռնության և այլ հանցանքների մեջ, «Մեղուն» պահանջում էր կարգալույծ անել Պողոսին, իսկ եկեղեցական ժողովը բավարարվել էր ընդամենը նրա պարտականությունները առկախելով։ Խմբագիր Սվաճյանը, տեսնելով որ ժողովից հույս չկա, հրապարակել էր վարդապետին կարգալույծ անելու «Մեղուի» վճիռը, դիմել էր ընթերցողին՝ արտահայտվելու խնդրի շուրջ, և Նալբանդյանի նամակը գրված ա էս համատեքստում։ Ոնց որ Ազատյանն ա լավ ձևակերպել՝ «Նալբանդյանն իր նամակով Մեղուի վճռից ավելի հեռուն է գնում և պահանջում դատել Պողոսին ոչ թե կրոնական, այլ աշխարհական օրենքով՝ իբրև քաղաքացի»։ Որպես համոզված լուսավորական, Նալբանդյանն էս նամակում խոսում ա անհատի իրավունքից, օրենքից, իրավադատությունից և առաջադիմությունից․ «Եթե մեք ստուգապես ցանկանումենք ազգի հառաջադիմության, ապա ուրեմն պիտի քննենք և քրքրենք ազգի բարոյական տարրերը․ նորի շինության պիտանին պիտի առնունք, իսկ փտածները, որ մինչև այժմ ևս արգելք են եղած ազգի ընթացքին, պիտի մերժենք և դատապարտենք»։

Հավելվածի երկրորդ տեքստը Լեոյի հոդվածն ա, որ լույս ա տեսել 1890 թվին «Մուրճ» հանդեսում։ Լեոյի մոտեցումը Նալբանդյանի մոտեցման ճիշտ հակառակն ա։ Հեգնելով նրանց, ովքեր «գժվում են» լուսավորություն, քաղաքակրթություն, վերանորոգություն «գեղեցիկ բառերի վրա», Լեոն պնդում ա, թե հայ հասարակության նոր կենսաձևերը կեղծ են, դրսից վերցված, առանց հասկանալու նմանակված են, չեն հենվում ամուր արժեքների վրա և մարդկանց մեջ առաջացնում են դատարկության, իդեալի բացակայության զգացում։ Ելնելով իր էս թեզից, Լեոն առաջարկում ա, դատարկության իրա նշած զգացումը հաղթահարելու համար, մի հայացք ձգել հայոց «նախնական ընտանիքին», որը գտնվում ա «մոռացված, կեղտոտ գյուղերում», «քաղաքների հեռու, անհայտ անկյուններում» և «դեռ ևս չի հողմահարվում ամեն կողմից»։ Լեոն առաջարկում ա, իդեալներ որոնելիս, հենվել էդ «նախնական ընտանիքի» արժեքների վրա։ Հիմա տեսնենք, թե որոնք են էդ արժեքները։

Լեոյի նկարագրած «նախնական ընտանիքը» մի տեղ ա, որտեղ մարդը ապրում ա կարիքի դեմ մշտական պայքարում, վերջ չունեցող ծանր ֆիզիկական աշխատանքի մեջ խրված, որպես առաջնորդ ունենալով մեկ գերագույն նպատակ՝ որ ընտանիքը կուշտ լինի։ Ընտանիքը՝ օջախը, էն կառույցն ա, առանց որի անհնար կլիներ նման պայմաններում գոյատևելը, արդյունքում օջախը վերին, բարձրագույն, ամենակուլ մի արժեք ա դառնում, կուլ տալով անհատին ու անհատականությունը՝ որպես տվյալ պայմաններում խանգարիչ դարձած արժեք։ Մեջբերեմ՝ «Նորահարսը մի նահապետական ընտանիքում մի խեղճ արարած է․․․․Նա գտնվում է մի ծանր իշխանության տակ, որ ճնշում է նրան, բոլորովին փոխում է նրան։ Աղջիկ ժամանակը նա ուրիշ կենցաղավարության էր սովոր, նա գտնվում էր մի դրության մեջ, որ այժմյանից շատ բարձր էր․ և այժմ նա պիտի շատ ցած գնա, շատ ստորանա ու նորից, այդքան ցածրությունից, պիտի սկսե ուրիշ կերպ լինելու սովորել։ /մեջբերման էս հատվածը ընդգծել եմ, որովհետև ամենավերջում սրան հղում եմ անելու/:
Նա մի անլեզու արարած է։ Նա կամք չունի, ցանկություն, սեպհական հայացք չի կարող հայտնել։ Այդ բավական չէ․ նա իրավունք չունի վիրավորվելու, եթե նորա ճակատին ամեն հայհոյանք կպցնեն։ «Հարսը հայր կամ մայր չի ունենալ», քարոզում է ժողովուրդը։ Այսինքն՝ եթե հարսի հորն ու մորն էլ հայհոյեն, նա չը պիտի վիրավորվի, չը պիտի բողոքե, պատասխան տա։ Այդպես այդ խեղճին ամեն կողմից, ամեն տեղից ճնշում են, նորա մեջ եղած ինքնուրույնությունը, անկախությունը խորտակվում, ոչնչանում է․․․․ Այդ տեսակ սարսափելի բռնություն մարդու հոգու և մարմնի վերա գործադրվում է գլխավորապես այն պատճառով, որ նորեկ կինը օջախի հարազատ ծառան և սպասավորը դառնա»։

Օջախը, եթե դառնում ա բարձրագույն, ամենակուլ արժեք, հակասության մեջ ա մտնում ոչ միայն մարդկային արժանապատվության և իրավունքի, այլ նաև, ոնց որ Ազատյանն էր վերևում նկատել, օրենքի հետ։ Ստիպված եմ երկրորդ երկար մեջբերումը կատարել․ «Օջախը․․․․ամենայն հեշտությամբ զոհեր է պահանջում։ Օրինակ։ Տղամարդը սպանել է յուր կնոջը, տեսնելով նրան յուր տանը մի օտար տղամարդի հետ մենակ։ Այդ մի ոճիր է, շատ անգամ հիմք չունեցող մի հանցանք է․ օրենքը խստությամբ պատժում է հանցավորին։ Բայց հասարակությունը այդպիսի տղամարդին չի դատապարտում։ Հասարակական կարծիքը անտարբեր է մնում նույն իսկ ոճիրի մանրամասնությունների վերաբերմամբ, քանի որ այդ ոճիրը ընդհանուր մի գույն ունի—օջախի պահանջ։ Մի այլ օրինակ։ Ինչո՞ւ այնքան տանջվում է մի նորահարս, ինչո՞ւ այնքան արտասունք է թափում, օրեկան հարյուր անգամ Աստվածածնից մահ է խնդրում։ Շատ հեշտ կարելի է իմանալ պատճառը․ նրան այս կամ այն պատճառով տանջում է սկեսուրը կամ թե ինքը, տղամարդը։ Եվ տեսե՛ք․ այդքան արտասունք, այդքան տանջանք գին չունի ոչ ոքի համար․ նրան չեն խղճում, նորա դրությունը մտատանջություն չէ պատճառում․ մխիթարական խոսք եթե կա, նորա հետ անխզելի է լինում խոնարհ ու հանդարտ մնալու, համբերելու խրատը։ Ամենքը գիտեն թե ինչիցն է այդ․ ամենքը ճանաչում և հարգում են այն իշխանությունը, որ իրավունք է տվել նորահարսին տանջելու․ այդ իշխանությունը օջախն է»։

Լեոյի էս հոդվածը գրված ա 130 տարի առաջ։ Անցած 130 տարում շատ բան ա փոխվել, բայց Լեոյի նկարագրածը՝ մարդու իրավունքի և օրենքի թերարժևորման հաշվին ընտանիքի գերարժևորումը, ցավոք, դեռ կա, գոյություն ունի Հայաստանում։ Վարդան Ազատյանն ամենից առաջ հենց սա նկատի ունի, երբ խոսում ա Հայաստանի «թերարդիական» կացության մասին։ Հիմա բացատրեմ տարակուսանքս։ Խոսել Հայաստանի թերարդիական կացության մասին, դրանից ծնվող բարձր լարման մասին, և որպես ելք առաջարկել, որ նոր իշխանությունները, էդ լարումը մեղմելու համար, հենվեն հենց էդ թերարդիական կացությունը պայմանավորո՞ղ արժեքների վրա։ Բայց սա ոչ թե ելք ա, այլ փակ շրջան։

Հայաստանի արդիականացումը կատարվել ա սովետական տարիներին։ Պայմանավորված թե՛ սովետական հասարակարգի թերի կողմերով, թե Հայաստանի պետականության ոչ անկախ բնույթով, արդիականացումը տեղի ա ունեցել թերի, չի հասել մինչև վերջ։ Ներկա Հայաստանի խնդիրների մի մեծագույն մասը գալիս ա նրանից, որ երկրի արդիականացման թերի բնույթը հաղթահարելը, արդիականացումը մինչև վերջ տանելը Հայաստանի անկախացումից հետո չդրվեց որպես խնդիր, ուրեմն և՝ չիրագործվեց։ Արդյունքում Հայաստանը սկսեց ավելի հետ գնալ՝ արդյունաբերության քայքայման արդյունքում կորցնելով համապատասխան սոցիալ-մտավոր շերտը և համարյա վերածվելով մանր վաճառականական երկրի։ Սերժ Սարգսյանի ռեժիմը հենց էս իրողության վրա էր մեծապես հենված, նրա սոցիալական հիմքը, ոչ վերջին հերթին, հենց ավանդական (առանց չակերտների, բառիս բուն իմաստով՝ ավանդական ) էն խավն էր, որը ընտանիքը կուշտ պահելու համար՝ հանուն օջախի, առանց մեծ տվայտանքների ընտրակաշառք էր վերցնում և քվեարկում ում օգտին որ կասեին։ 2018-ի հեղափոխության օրերին էդ խավի մի զգալի մասը դուրս եկավ Սերժի դեմ, միացավ ցուցարարներին։ Բայց սա չի նշանակում, թե Հայաստանի ապագան պետք ա ձևվի՝ էդ խավի մտածողությանը հարմարվելով։

Ընդհանուր առմամբ համաձայն լինելով 2018-ի հեղափոխությունն անողների՝ Ազատյանի նշած եռամաս դասակարգման հետ, այնուամենայնիվ պետք ա մի լրացում անեմ։ Երիտասարդների, կամ գուցե հենց Վարդանի բառն օգտագործեմ՝ դեռահասների մասնակցության գործոնը մեր հեղափոխության մեջ չի հանգում մենակ նրան, որ դրա արդյունքում հրապարակ դուրս եկավ «ընտանեսեր» ժողովուրդը։ Այո, դեռահասների համար հեղափոխությունը զվարթ արկած էր, սեփական անվախության փորձություն։ Եվ նրանք անցան էդ փորձությունը, հասան հաղթանակին։ Իսկ հետո՞։ Հետո նրանց հետ ի՞նչ ա լինելու։ Հիշենք որ հեղափոխական դեռահասների մի շատ մեծ մասը աղջիկներ էին։ Հեղափոխության ավարտից հետո էդ աղջիկները, ուրախ արկածը ավարտված համարելով, նորից խոնարհվելու և անցնելու են օջախի ենթակայության տա՞կ /տես վերևում Լեոյից կատարածս մեջբերման՝ ընդգծված հատվածը/, թե՞ արդեն երբեք չեն խոհարհվելու, այսինք թե՝ շարունակելու են հեղափոխությունը, որպես Հայաստանի վերջնական արդիականացման մի կենտրոնական ուժ։

Ինձ թվում ա՝ երկրորդը։


տես նաև՝

ՕՋԱԽՆ ՈՒ ԴՂՅԱԿԸ 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՍԱՐ ՉԻ
ՀԱՅԱՍՏԱՆՆ ՕՋԱԽ ՉԻ, ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ Ա