ՀԻՄԱ


ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆ ԱՐԵԳ ԱՍԱՏՐՅԱՆԻՆ


Ճարտարապետ Արեգ Ասատյանն իր կայքում անդրադարձել էր «Կառուցե՞լ թե չկառուցել նոր Երեւանը» հոդվածիս։ Անդրադարձը կոչվում էր՝ «Մի հատ Relax»։ Դուր չի գալիս ինձ էս վերնագիրը: Ու ոչ վերջին հերթին հենց էդ վերնագիրն էր պատճառը, որ ես գրվածի մեջ հենց սկզբից հեգնանք տեսա, ոչ թե անկեղծ խոսակցություն։ Կուզենայի սխալված լինել։ Ինչեւէ, ես չէի ուզում Արեգ Ասատրյանի «Մի հատ Relax»-ին պատասխանել։ Մտածում էի՝ իմաստ չունի, դա ոչ մի հետաքրքիր տեղ չի տանի։ Բայց իմ չպատասխանելը սխալ մեկնաբանվեց, հեղինակը ֆեյսբուքում գրեց՝ «Հարգելի Մարինե, ․․․իմ գրածի մեջ հեգնանք անկեղծ, չգտա: Կար անկեղծ վրդովմունք: Ես հիմա հասկանում եմ, թե որտեղ էր սխալը: Ձեր հոդվածը պրոֆեսիոնալ հրապակախոսի, բարձր լադերում գրվածք է, իսկ ես փորձում էի պատասխանել, գուցե ձանձրալի մասնագիտական տերմիններով: ․․․ Ես պատրաստվում էի նմանատիպ երեւակայական բանավեճ անել նաեւ երկրորդ հոդվածի շուրջ, հետո հասկացա, որ մերզ մոտ քննարկում չի ստացվում քանի որ դեռ առաջինի շուրջ չի ստացվել` ես պատասխանել եմ ձեր հարցերին, իսկ դուք այդ առիթով ոչինչ չեք արձագանքել: Փաստորեն կարող եմ երկու բան ենթադրել. կամ ասածներիս հետ համաձայն եք` (լռությունը համաձայնության նշան է սկզբունքով) կամ մտքերս տեղ չեն հասել: Այդ դեպքում շարունակելը նոր տեմայի շուրջ մեզ ոչ մի տեղ չի հասցնի: Դրա համար առաջարկում եմ, խնդրեմ կամ ջախջախեք ասածներս, կամ պարզաբանեք եթե ինչ որ բան անհասկանալի է մնացել եւ ես մեծ հաճույքով կշարունակեմ քննարկումները: հավատացեք սրանք իրոք կարեւոր են մեր բոլորի համար, ներվերի եւ առողջության նույնպես: հարգանքներով` ԱԱ

Շատ լավ, Արեգ, կպատասխանեմ։ Ինչպես որ դուք եք մեկ առ մեկ, հատված առ հատված անդրադարձել իմ գրածին, ես նույնպես մեկ առ մեկ կբերեմ ձեր անդրադարձի հատվածները եւ կպատասխանեմ դրանց։ Ձեր գրածները bold-ով են։ Փաստորեն կստացվի երեք շերտ՝ իմ գրածը, ձեր պատասխանը, իմ պատասխանը պատասխանին։ Ու երկար կստացվի, բայց ինչ արած։  

« – Ճարտարապետությունը կառուցումի արվեստն ա, բայց մեր հանրային գիտակցության մեջ ավելի շատ քանդումի հետ ա կապվում էսօր։ Ու դրա մեջ աննորմալ մի բան կա։ «Քանդո՜ւմ են»,- պարբերաբար հնչում ա աղաղակը։ Եւ վաղուց արդեն՝ հնչում ա հուսահատության անզոր մի հնչերանգով։ Շատ կարեւոր ա հասկանալ՝ որտեղի՞ց ա գալիս էս անզորությունը, ի՞նչ կա դրա հետեւում»:


– Հարգելի Մարինե, ճարտարապետությունը շատ աննկատ շփոթում եք շինարարության հետ: Շինարարության համար տարածք ա պետք ու եթե այն չկա, ստիպված ես եղածը քանդել որ տեղում մի բան կառուցես: Իհարկե ճարտարապետը որպես նախագծող մասնակիցն ա այդ շինարարությանը, բայց ոչ քանդման հեղինակը: Քանդելու իրավունքը տրվում ա քաղաքաշինական առաջադրանքի մեջ, որտեղ «ըստ կարգի» պետք է նշված լինի ելակետային դրույթները` տեղանքի, գոյություն ունեցող շինությունների, նրանց քանդելու կամ պահպանելու պայմանների մասին, ինչպես եւ կառուցվելիք շինության այլ պարամետրեր, հարկայնություն ու էլ չգիտեմ ինչ…
Հիմա բոլոր «Քանդո՛ւմ են» գոռացողները նշում են քանդման փաստը ու Մարինեի նման ենթադրում որ դա ճարտարապետն է որոշում:


Խոսքս սխալ եք հասկացել, ես բնավ նկատի չունեի, թե ճարտարապետներն են «քանդման հեղինակները», ես ասում էի՝ Հայաստանում էսօր ճարտարապետության մասին խոսքը առավելապես քանդումի թեմայի շուրջ ա պտտվում։ Երբ ոչ մի բան չեն քանդում, ճարտարապետության մասին խոսակցություն համարյա չկա։ Կուզեի՝ տենց չլիներ։ Կուզեի ճարտարապետներն էդքան անզոր չլինեին։

« – Ճարտարապետությունը մենակ արվեստ չի, նաեւ արտադրություն ա, արվեստի բոլոր ճյուղերի մեջ երեւի թե ամենաշատն ա կապված տնտեսական հարաբերություններին եւ մի պահ կար, ես մտածում էի, թե շան գլուխը գուցե հենց դրանում ա թաքնված՝ Հայաստանի տնտեսական խնդիրները էդ արվեստի վրա ամենածանրն են անդրադառնում։ Բայց հետո, ավելի ուշադիր հետեւելով ճարտարապետների ելույթներին, նկատեցի որ կարծես մեկ ուրիշ խնդիր էլ կա՝ մտածողության խնդիր։ Քաղաքաշինության հարցերը, ոնց որ ասեցի, վերջերս հիմնականում քանդումների հետ կապված են հայտնվում ուշադրության կենտրոնում»:


– Այո, հարգելի Մարինե, շան գլուխը հենց տնտեսական հարաբերությունների մեջ ա թաղված: Եթե ուշադիր կարդաք ձեր երրորդ նախադասության մեջ կրկին ճարտարապետները փոխարինվում են «քաղաքաշինության հարցեր» – ով:
Այո, շինարարություն անելը դատարկ տեղի վրա տնտեսապես մի քանի անգամ էժան ա, քան եղածը պահելով անելը: Ու ինչպես նշել էի վերեւում, դա լուծվում ա քաղաքաշինական առաջադրանքի սահմաններում: Ճարտարապետից որպես նախագծող, տիտանական ջանքեր են պահանջվում, որ պատվիրտուին համոզի, թե – արի քո գրպանից երեք անգամ ավել փող ծախսիր որ էս շենքը պահելով շինարարություն անենք: Եւ ո՞րն է հիմնավորումը, – որովհետեւ մեր պատմությունն ա, կամ սիրուն ա, կամ տատս ա ստեղ ապրել …
Ինչպես հասկացաք, վերջին երկուսը պատվիրատուի համար լրիվ սյուբեկտիվ գործոններ են, իսկ առաջինը` պատմության հուշարձան լինելու, պահպանման արժանի լինելու հարցը պետականորեն գիտակցված արժեհամակարգի եւ օրենքի ուժ ստացած փաստաթղթի հիման վրա կարող է դիտարկվել։ ․ ․ 


Շնորհակալ եմ քաղաքաշինության խոհանոցին ծանոթացնելու համար։ Ես ճարտարապետություն ասելիս քաղաքաշինությունն էլ հետն էի նկատի ունենում, քանի որ դրանք սերտորեն կապված են, բայց դիտողությունն ընդունում եմ , սրանից հետո դրանք կառանձնացնեմ։

« – Իմ մեջ վաղուց հասունանում էր էն տպավորությունը, որ բաց եւ հանգամանալի խոսակցությանը խանգարող ուրիշ՝ ավելի խորքային պատճառ էլ կա, որ բաց խոսակցությունից խուսափում, խոսքը կիսատ են ասում ոչ միայն նրանք, որոնց անարգանքի սյունին են գամում, այլ նաեւ նրանք, որոնք անարգանքի սյունին գամողների կողմից են»:


– Ինձ հարցնես, խոսակցությունները հիմնականում այլ հարթությունների վրա են ընթանում: Չեմ կարծում, որ դիտավորյալ կիսատ, խուսափողական, խոսքի պատճառն է, ավելի շուտ խոսակցություն վարելու եւ խնդիրը իրականում չհասկանալու արդյունք ա:
Նաեւ, հայերիս մոտ կա, ձեւավավորվել ա տենց մի բան, դե ես ասեմ, դու ջոկի էլի ինչ նկատի ունեմ, հո բոլորին անուններով չեմ նշելու:


Շատ տարօրինակ առարկություն ա, որն իրականում հենց իմ ասածն ա հաստատում՝ խուսափողական խոսքի մասին։ «Խոսակցությունները այլ հարթությունների վրա՞ են ընթանում» -ո՞ր հարթությունների, ինչո՞ւ խոսքը մինչեւ վերջ չեք ասում։ «Խնդիրը իրականում չհասկանալու արդյունք ա» - ովքե՞ր չեն հասկանում խնդիրը, ճարտարապետնե՞րը։ «Նաեւ, հայերիս մոտ կա, ձեւավավորվել ա տենց մի բան, դե ես ասեմ, դու ջոկի էլի ինչ նկատի ունեմ, հո բոլորին անուններով չեմ նշելու»: - էս ուրիշի ուղղակի խոսքի մեջբերո՞ւմ ա, թե՞ «դու ջոկի էլի ինչ նկատի ունեմ»-ը ինձ ա ուղղված, ես պետք ա ջոկեմ։ Չի հասկացվում։ Ամեն դեպքում մի քիչ անակնկալ էր դուք-ից անցումը դու-ի։

« – Առաջին հաղորդումը «Հայկական ուրբաթն» էր, հունվարի 29-ին «Կենտրոնով» հեռարձակված։ Տեսագրության հղումը տեսա ճարտարապետ Արսեն Կարապետյանի ֆեյսբուքյան պատին, սենց նախաբանով՝ «Մենակ Կարեն Բալյանին ու Արեւշատյանին լսեք
․․, մենակ Բալյանն ու Արեւշատյանն են խոսում խնդրի փիլիսոփայական խորքային պատճառների ու էության մասին»: Ահագին հետաքրքրեց, սկսեցի նայել»:


հարգելի Մարինե, կներես, էլի, սենց պատահաբար իմացար, ահագին հետաքրքրեց, ու սկսեցիր նայել: Այսինքն մինչ այս նման հարցերին տեղյակ չէիր կամ չէիր հետաքրքրվում, ու հիմա միանգամից արդեն կարծիք ես հայտնում, էն էլ ամենաբարդ, քաղաքաշինական կնճռոտ թեմաներով: Չէ, ես չեմ նեղանում, կփորձեմ շարունակել մեր ոչ առերես կայացող հարց-պատասխանը:


Բավական տարօրինակ մեկնաբանություն (այ, մեկը սրան էի ասում՝ անտեղի հեգնել)։ Էն փաստը, որ ես «Ուրվագծի» տվյալ հաղորդման մասին իմացա Արսեն Շուռ Կարապետյանի ֆեյսբուքյան պատից, խոսում ա ոչ թե նրա մասին, որ ես իբր քաղաքաշինության հարցերով մինչեւ էդ չէի հետաքրքրվում, այլ ընդամենը էն մասին, որ ես հեռուստացույց քիչ եմ միացնում, ոչ պարբերաբար, իսկ ֆեյսբուքի ընկերներիս դրած հղումները պարբերաբար նայում եմ։ Ինչո՞ւ եմ գրել՝ «Ահագին հետաքրքրեց»։ Որովհետեւ Շուռի դրած նախաբանը տեղեկացնում էր, թե «Ուրվագծում» տեսական, խորքային խոսակցություն ա գնացել, ինչն էդ թեմայով, ոնց որ ասել էի, հազվադեպ ա պատահում։ Այսինքն իրականում ես ոչ մի հիմք չէի տվել գրելու՝ «Չէ, ես չեմ նեղանում, կփորձեմ շարունակել մեր ոչ առերես կայացող հարց-պատասխանը»: Թե՞ էս հումոր ա։ Եթե հա, մի քիչ անհասկանալի հումոր ա։

« – Ի՞նչ էր ասում ճարտարապետ, պրոֆեսոր Կարեն Բալյանը։ Ասում էր՝ «Այսօրվա մեր ճարտարապետական մակարդակը
․․ այնքան ցածր է, որ մենք չպիտի զբաղվենք խոշոր քաղաքաշինական եւ ընդհանրապես անհատական կառույցներով․․Այսօրվա վիճակով մեր ճարտարապետական ուղղությունը չպետք է ուղղված լինի ունիկալ շենքերի կառուցմանը, որի ունակությունը մենք էսօր չունենք․․․ մեր ճարտարապետական դպրոցը այսօր ի վիճակի չէ ստեղծել հարմոնիկ, ավանդույթներին եւ արդիականությանը համապատասխան [կառույցներ], մենք վերին աստիճանի հետամնաց ճարտարապետություն ենք ստեղծում այսօր, գնալով ստալինյան ճարտարապետական ձեւերի օգտագործման ուղիով․․․» Մենք ունենք սոցիալապես անպիտանի միջավայր․․ մեծ բնակելի ֆոնդ, որտեղ ապրելը վտանգավոր է եւ տհաճ ․․ մենք չունենք համապատասխան պոլիկլինիկաներ, դպրոցներ։ Մենք դրանով պետք է զբաղվենք, ոչ թե ստեղծենք այն ֆասադը՝ ճակատը քաղաքի, որի ունակությունը մենք չունենք»։ Որ ճիշտն ասեմ՝ շոկի մեջ էի։ Հետ ու առաջ էի պտտում տեսանյութը՝ համոզվելու համար որ ականջներս ինձ չեն խաբել։


– Ուրեմն, Կարեն Բալյանը ամեն ինչ ճիշտ ա ասում, դա տենց ա: Ուղղակի կրկին, ինքը արտահայտում է մտքեր, որոնք հասցեագրված են քաղաքային, պետական եւ այլ պատկան մարմիններին, ո՛չ ճարտարապետներին: Չեմ կարծում որ ինքը այնքան միամիտ ա, որ կարծում ա թե հեռուստահաղորդման մասնակիցները գնալու են տուն ու զբաղվելու են պոլիկնիիկաներ, դպրոցներ եւ այլ պետությանը վերաբերվող որոշումներ կայացնելով: Նա ուղղակի լինելով ազնիվ մտավորական, փորձում է օգտագործել եղած ամբիոնը խոսք հնչեցնելու համար: Ու արդյունքը սպասել չտվեց, քանի որ հենց դուք Արսեն Կարապետյանի խոսակցությունների արդյունքում որոշեցիք, որ պետք է այս հարցերի շուրջ քննարկումներ ծավալել:


Երեւանի ճարտարապետներ, գուցե չի կարելի, բայց ես ձեր փոխարեն մի քիչ նեղանում եմ։ Մոսկվաբնակ Կարեն Բալյանը, որին, ոնց հասկացա, դուք հարգում եք շատ, ասում ա դուք էնքան ցածր մակարդակ ունեք, որ փաստորեն չկաք։ Եւ նյույորքաբնակ Արեգ Ասատրյանը, որին դուք նույնպես բոլորդ հարգում եք, կրկնում ա դա, ասում ա՝ այո, դուք չկաք։ Արեգ Ասատրյանը ասում ա նաեւ, որ Կարեն Բալյանի էդ ելույթը ուղղված էր «պատկան մարմիններին»։ «Ու արդյունքը սպասել չտվեց», քանի որ ես, «Արսեն Կարապետյանի խոսակցությունների արդյունքում որոշեցի[], որ պետք է այս հարցերի շուրջ քննարկումներ ծավալել»: Հիմա ես ի՞նչ մտածեմ։ Մտածում եմ, մտածում ու չեմ հասկանում՝ ես էդ երբվանի՞ց դարձա «պատկան մարմին»։ Արեգ , կարո՞ղ ա ինչ որ մեկը ձեզ սխալ տեղեկություն ա տվել իմ մասին։
Բայց անցնենք առաջ։

« – Ահա թե ուր ա թաղված շան գլուխը։ Ահա ինչու Թամանյանի մասին խոսելիս մեր ճարտարապետները միշտ կիսատ, կեսբերան են խոսում։ Որովհետեւ եթե էս կեսբերան ասվածը տրամաբանության օգնությամբ մինչեւ վերջ շարունակես, դուրս կգա՝ Նարեկ Սարգսյանը, որը հայտնի ա որպես համար մեկ քանդող, բայց փաստացի նաեւ համար մեկ կառուցողն ա, հենց Թամանյանի գիծն ա շարունակում՝ «ստալինյան գիծը»։


Թամանյանի հարցը շատ տարողունակ է եւ առանձին քննարկումների կարիք ունի: Ես, մի քանի հոդվածների շարք եմ մտմտում, որ շարադրեմ Թամանյանի ստեղծագործության մասին իմ պատկերացումները: Ասեմ, շատ խճճված ու բարդ գործ ա, որ լրիվ պարզ հանգուցալուծման աղերս ունի: Բայց, Նարեկ Սարգսյանը, Թամանյանի գիծը չի շարունակում: Նա բարոյազրկելով մինչ իր տիրակալության ժամանակները արված քաղաքաշինական բոլոր մտահաղացումները, հղելով Թամանյանի կոնցեպտուալ եւ արդեն վաղուց update -ի կարիք ունեցող հատակագծին, (ինչպես ասեցի Թամանյանի ստեղծագործության վերլուծումը առանձին գործ ա) իրականացնում է պարզ ու հասարակ պատվեր, գտնում է տարածքներ նոր կառուցապատումներ իրականացնելու համար: Ու բնականաբար, քանի դեռ ինքը տիրապետում է բոլոր լծակներին եւ իրավիճակին, գտնում է ամենաթանկ, հիմնականում քաղաքի փոքր կենտրոնում տարածքներ (բնականաբար գոյություն ունեցող հին կառուցապատման տեղում) կառուցապատման համար: Դե էտ անտեր տարածքներն էլ արդեն վերջանում են ու ներկա սեփականատերերի եւ «նոր» միստիկ Գերակա Շահ -ի ետեւում թաքնված տղերքի պայքարը ձեռք է բերում դրամատիկ շրջադարձներ: Դրա պարզ օրինակը Աբովյան, Պուշկին, Սախարովի հրապարակի տարածքի կառուցապատման ծրագիրն է: Այս վերջին օրինակը նրանով է նշանակալից, որ ի հակառակ Հյուսիսային Պողոտա, Գլխավոր Պողոտայի հարող տարածքներում իրականացված նոր կառուցապատումները արվում էին տեղում գտնվող բնակիչներին դուրս մղելով, իսկ այս դեպքը դեմ է առել մի ուրիշ գործատեր սեփականատիրոջից տարածքը խլելու պրոբլեմին: Ու պայքարը դեռ թեժանալու: նաեւ ասեմ, որ մարդիկ սկսել են ձանձրանալ, հանրային կյանքում նոր ադրենալինի լիցքեր են պետք:


Արեգ, դուք մեջբերել եք իմ ասածի միայն վերջին մասը, իսկ դրան նախորդող՝ իմ մեջբերումի մասը բաց եք թողել, դրա համար էլ պարզ չի դառնում ինչի մասին ա խոսքը։ Իմ բաց թողնված մեջբերումը Արսեն Շուռ Կարապետյանի եւ Արման Գրիգորյանի զրույցից էր։ Որովհետեւ Շուռը, պատասխանելով իմ հոդվածին ( Մի քանի կետ) , գրեց թե ես իրան սխալ եմ հասկացել, քանի որ ինքը միտքը լավ չի արտահայտել, ես դրան ստեղ էլ չեմ անդրադառնա։  Անցնեմ Նարեկ Սարգսյանի հետ կապված մասին։ Էն, ինչը դուք նկարագրում եք, վերաբերում ա քաղաքաշինության սոցիալ-քաղաքական կոնտեքստին։ Որ էդ կոնտեքստը շատ վատն ա՝ բոլորս գիտենք, որ Հայաստանում քաղաքական կառավարման լրջագույն խնդիրներ կան, բոլորս գիտենք։ Նարեկ Սարգսյանը դրանց հարմարվել ա եւ կարողանում ա օգտագործել՝ իրա ծրագրերը առաջ տանելու համար։ Ձեզ համար անընդունելի՞ ա հարմարվելու էդ մոտեցումը, դուք դիմադրությա՞ն կողմնակից եք, ուզում եք դիմադրել եւ հասնել համակարգի փոփոխությա՞նը, էդ թվում քաղաքաշինության մեջ։ Շատ կհարգեի ձեր էդ մոտեցումը, եթե նկատեի։ Բայց ձեր էս գրածում նման բան չի նկատվում։ Ընդհակառակը, դուք Կարեն Բալյանի խոսքը (վերեւում մեջբերումն արել եմ), մեկնաբանեցիք որպես «քաղաքային, պետական եւ այլ պատկան մարմիններին» ուղղված խոսք-առաջարկ։  Այսինքն մտածում եք, թե կառավարման համակարգում
ընդհանուր ամեն ինչ նորմալ ա, էնտեղ լավ առաջարկները կլսեն կողջունեն, ու խնդիրը մենակ Նարեկ Սարգսյա՞նն ա։ Մի քիչ, սենց ասեմ, միամիտ չի՞ էս մոտեցումը։ Ի դեպ, ի՞նչ էր նշանակում վերեւի մեծ մեջբերմանս վերջին նախադասությունը՝ «նաեւ ասեմ, որ մարդիկ սկսել են ձանձրանալ, հանրային կյանքում նոր ադրենալինի լիցքեր են պետք»: Ո՞ւմ ա ուղղված էս հեգնանքը եւ ի՞նչ ա ակնարկում։

« – Բայց իմ էլ իրավունքն ա՝ հարցնել։ Թամանյանից առաջ կար գավառական կիսաքաղաք Երեւանը։ Թամանյանն էդ Երեւանի՝ պարսկական տիրապետության ժամանակներից մնացած շերտը համարյա լրիվ քանդեց, ցարական ժամանակներից մնացած շերտն էլ ահագին քանդեց, եւ դրեց նոր Երեւանի հիմքը»:


– Սա տարածված, բայց կասկածելի տեղեկություն ա: Նախ եթե գավառականը ասվում է, որպես նվաստացնող հոմանիշ, ասեմ, որ հիմա էլ Երեւանը նման ա գավառական կիսաքաղաքի: Եթե պետք լինի կարող եմ մասնագիտորեն հիմնավորել: Ինչ վերաբերվում ա Թամանյանին, նա համարյա բան չի քանդել, հակառակը նախագծել ա քաղաք, հիմնվելով գոյություն ունեցող փողոցային ցանցի վրա, որը պետք է կառուցապատվեր իրականացնելով մի միասնական քաղաքաշինական իդեա:


Ներկա Երեւանի՝ «գավառական կիսաքաղաք» լինելու պնդումին չեմ պատասխանի։ No comment. Անցնեմ ձեր մյուս առարկումին՝ «Ինչ վերաբերվում ա Թամանյանին, նա համարյա բան չի քանդել, հակառակը նախագծել ա քաղաք, հիմնվելով գոյություն ունեցող փողոցային ցանցի վրա»։  Ձեր պնդումը չի համապատսխանում իրականությանը, Արեգ։ Վկա՝ Թամանյանի զեկուցումը իրա կազմած հատակագծի մասին («Զեկուցում Յերևանի հատակագծման մասին»), որտեղ պարզ ասվում ա՝ ««Եթե հետաքրքրվենք՝ եղե՞լ է արդյոք դեպք, որ թույլատրվի քաղաքի ձեւը փոխել հինը քանդելով, - պատասխանը պատրաստ է, և այդ մասին ճոխ գրականություն կա: Եվրոպայում չկա քաղաք, որ այս վիճակին ենթարկված չլինի»: Հետո բերում ա օրինակներ Եվրոպայից։ Մարդը պարզ ասում ա՝ ՔԱՂԱՔԻ ՁԵՎԸ ՓՈԽԵԼ, ՀԻՆԸ ՔԱՆԴԵԼՈՎ, իսկ դուք գրել եք՝ «նա համարյա բան չի քանդել, հակառակը նախագծել ա քաղաք, հիմնվելով գոյություն ունեցող փողոցային ցանցի վրա»։ Եթե պետք ա ոչինչ չքանդեր, ինչո՞ւ էր խոսում քանդելուց, հետո էլ դրա անհրաժեշտությունը հիմնավորելու համար օրինակներ բերում, հո խենթ չէր։

Գրածս ահավոր երկարեց արդեն, մյուս հատվածն էլ ամենաերկարն ա, բայց չեմ կրճատելու, լրիվ մեջբերելու եմ․ 

« – Բայց ավելի շատ ես էս նոր Երեւանն եմ սիրում, որն արդեն սովետական չի, այլ Հայաստանի նոր Հանրապետության մայրաքաղաքն ա։ Էս նոր՝ անկախ Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանում ինչ-որ նոր, էականորեն նոր բան պետք ա կառուցվի՞»։


– Իրականում դու ճիշտ ես պետք է կառուցվի եւ կառուցվում է, բայց էականորեն նոր բան շա՛ատ քիչ: Հարգելի Մարինե, հենց դա է հարցը, որ քեզ թվում է որ կա մի խիզախ Նարեկ Սարգսյան, որը համար մեկ կառուցողն է եւ իրականացնում է Թամանյանի գիծը: Այո կառուցվում է եւ դա ընդամենը շինարարություն է, բայց ոչ դեռ ճարտարապետություն, քանի որ դրանք շատ արագ իրականացված նախագծեր են, որոնք արվում են Copy Paste սկզբունքով: Ճարտարապետության համար ժամանակ է պետք, որպեսզի ձեւավորվի նոր տեխնոլոգիաներին համապատասխան նոր լեզու:
Ներկա «սարգսյանական» ճարտարապետությունը դեռ ձեւավորված լեզու էլ չունի:
Նշեմ, որ ես դեմ չեմ իր կառուցած շենքերին: Թող նախագծի եւ կառուցի:
Բայց «համար մեկը» լինելը ինքնին գավառականության ցուցանիշ է:
Մեր դպրոցը ամեն տարի թողարկել է մոտ 50 ճարտարապետ: Դա նշանակում է, որ վերջին 40 տարվա ընթացքում հաշված 1975 թվականից ավարտել են առնվազն 2000 ճարտարապետ եւ որոնցից ամենաավագների տարիքը ստացվում է 22-23 + 40 = 63 տարեկան, նախագծելու ամենահասուն տարիքը: Ընդունենք դրանցից կեսը ճարտարապետ չդառան, բա ո՞ւր են մնացած 1000 ճարտարապետը:
Թամանյանին հրավիրեցին քանի որ Հայաստանում ճարտարապետական դպրոց չկար: Հրավիրել են նաեւ Բունիաթյանին եւ ուրիշների: Բայց նույնիսկ այն սակավ տարիներին կար մրցակցություն, որի շնորհիվ ստեղծվեց հայկական դպրոցը: Ու ես կտրականապես դեմ բոլոր դափնիները միայն Թամանյանի վզին կախելու գաղափարին: Մենք հրաշալի ուրիշ ճարտարապետներ ենք ունեցել: Դա շատերի չիմացության արդյունքն ա, որ միայն Թամանյանի անունն ա անընդհատ հոլովվում:

Շշմելու բան։ Արեգ, սկզբում ասում էիք՝ Կարեն Բալյանը ճիշտ ա ասում՝ մեր ճարտարապետությունն էնքան ցածր մակարդակի վրա ա, որ ճարտարապետները անհատական կառույցներ չպետք ա անեն։ Հիմա ասում եք՝ Նարեկ Սարգսյանն ա խանգարում, որ մեր ճարտարապետները շենքեր սարքեն, մենակ ինքն ա սարքում։ Իրականում Հյուսիսային պողոտայի շենքերը մենակ Նարեկ Սարգսյանը չի նախագծել իհարկե, ինքն ուղղակի հասել ա նրան, որ Թամանյանի էդ մտահղացումը իրագործվի։ Իսկ նախագծմանը մասնակցել են բազմաթիվ ճարտարապետներ, դուք դրա մասին պետք ա որ տեղյակ լինեք։ Եւ որովհետեւ բազմաթիվ ճարտարապետներ են մասնակցել, Հյուսիսային պողոտան բազմաշերտ ա, կա Թամանյանին ավելի մոտ՝ ազգային կլասիցիստական շերտը, բայց կան նաեւ ուրիշ՝ դրանից ոչ թե պարզապես տարբերվող, այլ նույնիսկ դրան հակադիր շերտեր, եւ ասել եմ միշտ, ու նորից ասեմ՝ ինձ Հյուսիսային պողոտայում հենց էդ տարբեր, հակադիր շերտերի իրար կողք լինելն ա դուր գալիս։ Իսկ դուք ասում եք՝ Կարեն Բալյանը ճիշտ ա, Հայաստանում էսօր «անհատական կառույց» անելու ընդունակ ճարտարապետներ չկան։ Հետո մեկ էլ հանկարծ, 180 աստիճան շրջադարձ կատարելով, գումարում հանում 1000 ճարտարապետ եք ստանում։
 
Ահա եւ հասանք վերջին։ Էս ա վերջը՝

Հարգելի Մարինե, իսկ դուք ձեր նախապատվությունը տալիս եք «հանդուգն ստալինիստ» Նարեկ Սարգսյանին:
էս մասը ականջիս անգլերեն ավելի հստակ ա հնչում` IT IS OUTRAGEOUS, MAN!


Արեգ, դուք չեք բերել, ես բերեմ էդ «հանդուգն ստալինիստի» հատվածը ամբողջությամբ․

Եթե ես ճիշտ հասկացա, որ Կարեն Բալյանի մոտեցումը պատահական ասված խոսք չի, այլ մեր «ընդդիմադիր» ճարտարապետների կողմից ընդունված մոտեցումն ա, եթե ես ճիշտ հասկացա, որ խոշոր քաղաքաշինական կառուցումներ անելու հանդգնությունը մեր «ընդդիմադիր» ճարտարապետների կողմից համարվում ա ստալինիզմի դրսեւորում, ապա թույլ տվեք ասել, որ «կառուցե՞լ, թե չկառուցել» էս արհեստականորեն ինձ պարտադրված այլընտրանքում ես ստիպված եմ իմ նախապատվությունը տալ «հանդուգն ստալինիստ» Նարեկ Սարգսյանին։


Ի գիտություն ձեզ ասեմ (ովքեր ինձ ճանաչում են, նրանց ասելու կարիք չէր լինի, գիտեն),  որ ես թե գրականության մեջ, թե արվեստում նորի կողմնակիցն եմ, ինձ ինքնին հարազատ չեն ոչ կլասիցիզմը, ոչ նեոկլասիցիզմը։ Եթե երկընտրանքը լինի՝ շարունակել թամանյանական նեոկլասիցիստական ավանդո՞ւյթը, թե հակառակը՝ ժամանակակից ճարտարապետության շունչը ուժեղացնել Երեւանում, ես միանշանակ երկրորդի կողմից կլինեմ։ Բայց դուք, մեկը հենց դուք՝ Արեգ Ասատրյան, Կարեն Բալյանի մոտեցումը պաշտպանելով,  երկընտրանքը թեքել եք ուրիշ կողմ՝ «խոշոր կառուցումներ անե՞լ, թե չանել»։ Ու քանի որ Նարեկ Սարգսյանը, միջոցներ փնտրելով ու գտնելով, խոշոր կառուցումներ անում ա, իսկ դուք պնդում եք՝ հիմա դա պետք չի, հիմա դա անհնար ա, արդյունքում ստացվել ա պարադոքսալ մի բան, ստացվել ա էն, որ սովետական շրջանից հետո Երեւանում կառուցված ամենանորաշունչ շենքերը հենց Հյուսիսային պողոտայում են։ Որովհետեւ Նարեկ Սարգսյանը, իրականություն դարձնելով նեոկլասիցիստ Թամանյանի մտահղացած պողոտան, ու ինքն էլ, որպես ճարտարապետ, հակված լինելով նեոկլասիցիզմին, էդ պողոտայում շենքեր սարքելու հնարավորություն ա տվել ճարտարապետների, որոնց անունները ես չգիտեմ, բայց իրանց կառուցած շենքերից տեսնում եմ որ ճարտարապետության մեջ նոր մտածողության կրողներ են։ Հենց էս իմաստով եմ ասում՝ դուք ինձ ստիպել եք, «կառուցել թե չկառուցել» փաստացի սարքած ձեր սխալ երկընտրանքով,  նախապատվությունը տալ կառուցող Նարեկ Սարգսյանին։ Դա պարադոքսալ մի վիճակ ա եւ ինձ դուր չի գալիս։ Հենց էս ա գլխավոր պատճառը, որն ինձ ստիպեց էս թեմայով գրել։ Ես կուզենայի՝ պատկերը փոխվեր։ Ես կուզենայի՝ խոսակցության առանցքը դառնար նոր ճարտարապետության հարցը։ Ես կուզենայի խոսեինք էն մասին, թե ոնց ա հնարավոր նորացնել Երեւանի դիմագիծը։ 


Հյուսիսային պողոտա։ Լուսանկարը՝ Սեդա Գրիգորյանի